Kerst-Expositie – Tederheid.
De iconen van Sergey Glushko
16- 18 December 2011.
Synagoge, Nieuwstraat 3, Weesp.
Als je gaat Googelen – met de vraag – hoe maak je een icoon. Dan krijg je een heleboel sites die vertellen hoe je een icoon voor op je pc scherm kunt maken. Het is een beeldje, dat toegang geeft tot de inhoud waarnaar je op zoek bent, en of die je wilt delen met anderen.
Verder kwam ik het woord “icoon” tegen op de TV. Er was een beeld van een voetballer die bij het Feyenoord-stadion in Rotterdam te zien is. Van deze voetballer, hij leeft nog, werd gezegd dat hij een icoon is. Wat daarmee bedoeld wordt, is dat het beeld van deze voetballer bij zijn fans of te wel enthousiastelingen herinneringen en verhalen oproepen die hen keer op keer gepassioneerd in beweging brengen met voor- of tegenstanders. Ze treden als het ware buiten zichzelf, als is het maar voor even, en delen in de roem van hun held. Een icoon is een beeld dat toegang geeft tot een grotere werkelijkheid dan je eigen ik . – Dat kan heel intensief beleefd worden – soms net even – zoals Huub Oosterhuis, de bekende dichter en schrijver het zegt. In de wereld van de kunst staat het woord 'icoon' voor een bijzondere vorm van het heilige in beeld brengen. Het heilige is een verwijzing naar een werkelijkheid die groter is dan jezelf. Van iconen wordt gezegd dat ze vensters, ramen van de hemel zijn.
In kerk en kunst zijn Iconen afbeeldingen van Christus, de Moeder Gods, Heiligen en Bijbelse gebeurtenissen op houten planken. Ze dragen de opdracht aanwezig doen zijn, van wie afgebeeld is.
De geschiedenis van Iconen is heel lang en er bestaan regels voor het schilderen ervan . Daar kan ik nu niet op ingaan – want dan wordt deze toespraak echt te lang.
Sergey heeft deze verzameling iconen geschilderd. Waarom heeft hij dat gedaan? Hij vertelde dat hij kort geleden meegewerkt heeft aan de restauratie van kerkelijke iconen en kunst in een heel oud klooster-kerkje in een klein dorp dat ligt tussen Moskou en zijn geboorte plaats Voronez . Op een of andere manier werd hij hierdoor geraakt. Wat dat precies is geweest, kan hij moeilijk zeggen. Het heeft hem wel geïnspireerd om zich met het schilderen van eigentijdse iconen bezig te houden. En ik zie in het resultaat van zijn werk dat hier te zien is dat hij erin geslaagd is. Ik heb Sergey leren kennen als iemand die constant op zoek is om datgene wat hem bezielt, wat hem raakt, wat hij voor waar en waarachtig houd in beeldtaal te vertalen. En dan liefst in een beeldtaal dat het zoeken naar bezieling, naar wat raakt, wat voor waar en waarachtig gehouden word, bij anderen herkenning vind.
Wij kennen Sergey als een zeer kundige beeldende kunstenaar. Het is niet de eerste keer dat hij ons op deze plek zijn werk laat zien. Op fascinerende wijze heeft hij allerlei onderwerpen op doek, karton, hout en papier gezet. Vrouwen met lange halzen, uitzinnige hoeden, stadsbeelden, ja zelfs Jan Divendal te fiets op de Amsterdamse grachten.
Sergey gebruikt technieken waardoor je als het ware, de kunstwerken binnen getrokken wordt. Die krassen in zijn kunstwerken zijn geen slimme kunstjes om het geheel interessanter te maken. De krassen lijken je het kunstwerk binnen te willen trekken. Zo van, ‘ kijk verder dan de oppervlakte’. Sergey is altijd op zoek naar echtheid. Een authenticiteit die overeenstemt met zijn eigen zoektocht. Mijns inziens laten deze iconen zien dat hij in zijn zoektocht heel wat verder gekomen is dan wat wij van hem tot nu toe te zien hebben gekregen.
Kijkt u met mij mee naar deze iconen. Een van de eerste dingen die mij opviel was dat de randen van de houten panelen niet afgewerkt waren. Je kunt de ondergrond die hij op de panelen had aangebracht, duidelijk zien. Het zou de illusie kunnen wekken dat de iconen versleten waren en dus heel oud. Hij, u en ik weten dat dit niet het geval is. Hij geeft hiermee aan dat met deze schilderingen, niet alles gezegd is. Ze zijn een stap verder in het verbeelden van zijn, en waarschijnlijk ook ons, zoeken en verlangen naar waarachtigheid en schoonheid.
Neem de icoon van de Heilige Antonius van Padua. Bij de keuze van deze heilige doorbreekt hij het kader van de heiligen die traditioneel binnen de Byzantijnse en Russische Iconen schilderkunst uitgebeeld word. Hij maakt vanuit zijn Rusland een handreiking naar het Westen toe. En dat is niet vreemd, want de westerse schilderkunst en dan heel in het bijzonder die van de Renaissance en de Vlaamse primitieven is hem zeer dierbaar. Dat zie je terug in al deze iconen. Hij heeft de heilige Antonius neergezet op een manier die je laten herinneren aan de fresco's van Fra Angelico in het Dominicaner klooster in Florence. De trechterachtige hoed die de Heilige Valentinus op zijn hoofd draagt, roept bij mij herinneringen op aan schilderingen van Jheronimus Bosch. En de gezichten van zijn madonna’s doen sterk denken aan de schilderingen uit de Italiaanse Renaissance zoals Domenico Veneziano, Piero della Francesca en Sandro Botticelli. De verstilling die je in iconen verwacht is zeker aanwezig maar dan op een manier die zijn schilderingen verbindt met de Renaissance, de zogenoemde Vlaamse primitieven in de noordelijke landen. Dat was een periode waarin de schilderijen met hun hoofdzakelijke religieuze motieven, humane, herkenbare menselijke trekken en emoties prachtig in beeld brachten. Sergey verbindt het hedendaagse met het verleden, en dan juist het verleden in de kunstgeschiedenis die een absoluut hoogtepunt vormde in de uitbeelding van de mens in zijn meest schone en heroïsche gedaanten. Zijn zoektocht naar het ware, legt een link tussen de icoon, de spiegel van het verlangen, de hemel en de hoogtijd van de westerse kunst van vijfhonderd jaar geleden.
Maar hij gaat nog verder terug. Zie zijn icoon van de Heilige Nicolaas. Hij heeft er twee van gemaakt. Ik bedoel de icoon waar het gezicht als het ware opgeplakt is op het hoofddoek van de heilige. Op deze icoon trekt Sergey ons nog verder terug in de geschiedenis. Bewust of onbewust heeft hij een verbinding gelegd met de Egyptische oudheid . De rijkelijk beschilderde graftombes, met portretten geschilderd op de rijke versieringen, met hun verhalen die vertellen over de wijze waarop mensen toen worstelden om het geheim van leven en dood te doorgronden. Op deze icoon van de Heilige Nicolaas legt Sergey met kleuren vormpjes, en het gezicht direct op het hoofd plaatsen, een link met die aloude maar tevens nog zo contemporaine zoektocht naar het geheim van leven en dood.
Deze expositie is aangekondigd als volgt – Kerst-expositie, - Tederheid.
Sergey kent de beeldtaal van het traditionele iconen schilderen. En die gebruikt hij op heel kundige wijze. Dat is duidelijk te zien wanneer je naar zijn grote madonna’s, kijkt. Jan Divendal heeft over de symbolische beeldtaal van iconen geschreven in de bijlage die hier te vinden is en ik kan u alleen maar aanraden om dat te lezen. Want dan zul je merken hoe Sergey met zijn geweldige schilder technieken de claim van de verbeelding van – Tederheid – waar heeft gemaakt.
Je ziet verschillende van zijn iconen, vormen en patronen die heel modern overkomen. Neem bijvoorbeeld de icoon van de Aartsengel. Een lange strip in goud en rood is strak geschilderd. Het is een stola. Een stola is een kledingstuk dat gedragen word door gewijde kerkelijke ambtenaren zoals, diakens, priesters en bisschoppen. Het lijkt wel een abstracte schildering die geplaatst is midden in een figuratieve schildering. Dat plaatst deze afbeelding steevast in onze tijdperk. En dat zie je terug in een aantal van deze iconen.
Neem je de hele verzameling van iconen hier tentoongesteld samen, dan kom ik uit bij het woord - sereen. Sergey heeft het mooiste van de hoogtijd van de figuratieve schilderkunst in verband gebracht met de oudheid, die zoekend de weg bewandelt van de paradox– leven – dood – en toch leven. Niet wild en om zich heen slaand, maar beheerst, is Sergey te werk gegaan, - de vormen en kleuren zijn zeer kundig, geraffineerd neergezet. Zonder de pretentie dat hiermee de zoektocht naar waarachtigheid en schoonheid af is. Ze getuigen van zijn eigen sereniteit. Een sereniteit die hij prachtig heeft weten te vertalen in deze reeks iconen.
Ze zien, ze bekijken, rustig op je in laten werken, zal bij u ervaringen op kunnen roepen die eigen zijn aan iconen. Een icoontje op een pc scherm geeft je toegang tot de inhoud waarna je op zoek bent. Helden en bekenden zijn een icoon die je bewegen om buiten jezelf te treden en te delen in de roem van die ander. Zo zijn deze iconen vensters die toegang geven tot ons zoeken en verlangen naar, betekenis, waarachtigheid en het schoonheid van het leven, van het bestaan , zelfs over de grenzen van de dood heen. Met deze iconen is de kans groot dat zulke ervaringen soms net even gebeuren.
Wie van ons zou niet zo’n venster in huis willen hebben? Veel kijkplezier. Hiermee is deze tentoonstelling met de wonderschone iconen van Sergey Glushko officieel geopend.
Pater Jan Haen C.Ss.R., M.A.